İlk bahçe yılımda ekim ayının ortasına kadar hiçbir şey yapmadım. "Havalar hâlâ güzel, acele etmeyelim" diye düşündüm. Sonra bir gece sıcaklık ansızın düştü, sabah balkona çıktığımda fesleğenim kararmış, domates fidelerim çökmüş, saksılardaki toprak taş gibi olmuştu. O sabah öğrendiğim şey şu: bitkiler soğuktan değil, ani değişimden ölüyor. Sonbahar tam da bu yüzden var; bitkiye "yavaş yavaş uykuya hazırlan" demek için elimizdeki tek fırsat. Aşağıda kendi denemelerimden ve epeyce hatamdan çıkardığım sırayı anlatıyorum.
Kitaplar "eylül sonunda başlayın" der ama benim oturduğum yerde kasım ortasına kadar ilk don gelmez. Bu yüzden ilk yıllarda ya çok erken davranıp bitkileri gereksiz yere strese soktum, ya çok geç kalıp kaybettim. Şimdi tek bir şeye bakıyorum: gece sıcaklıklarının 10 dereceye inmeye başladığı hafta. O hafta benim için kış hazırlığı başlangıç çizgisidir.
Neden gece sıcaklığı? Çünkü gündüz 20 dereceyi gören bir bitki hâlâ büyümeye çalışır; gece 8 dereceye düşünce kökler suyu emmeyi yavaşlatır. Arada kalan bitki yaprak döker, çiçeği yarım kalır. Bu geçiş döneminde benim işim, bitkiye "büyümeyi bırak, kök ve gövdeyi güçlendir" mesajını vermek.
En büyük hatamı burada yaptım. "Kış geliyor, iyi beslensinler" diye eylülde bol azotlu gübre verdim. Sonuç: gülüm yeni, yumuşak, sulu sürgünler çıkardı ve ilk don o taze sürgünleri kavurdu. Azot büyümeyi tetikler; sonbaharda ihtiyacımız olan şeyin tam tersi. O yüzden ağustos sonundan itibaren azotlu takviyeyi tamamen kesiyorum. Eğer bir şey vereceksem potasyum ağırlıklı, hücre duvarını sertleştiren bir destek oluyor — bitki beslemesi konusunu ayrı ayrı okumaya değer, çünkü mevsime göre gübre değiştirmek işin yarısı.
Sulamada da benzer bir mantık var. Bitki yavaşladığı için su tüketimi düşer, ama toprak da yaz gibi hızlı kurumaz. Ben yaz boyunca iki günde bir suladığım saksıları sonbaharda haftada bire indiriyorum. Ölçüyü parmağımla alıyorum: iki santim derine bastırıyorum, nemliyse geçiyorum. Fazla su + soğuk toprak = kök çürüklüğü, ve bu don zararından daha sinsi bir ölüm şekli.
Tek istisna: ilk don beklenen günün öncesinde toprağı iyice suluyorum. Nemli toprak ısıyı kuru topraktan daha uzun tutar, kökleri bir tampon gibi korur. Bunu açık toprakta olan bitkilerde yapıyorum, saksılarda ise ölçülü davranıyorum çünkü saksı toprağı donarsa buz kökleri parçalar.
Sonbaharda budamayı uzun süre yanlış anladım. Her şeyi kısaltmak gerektiğini sanıyordum. Oysa çoğu bitki için sonbaharda yapılacak budama sadece hasta, kırık ve kurumuş kısımların alınmasıdır. Şekil budaması ilkbahara kalır; çünkü kestiğiniz her yer bitkinin soğuğa açılan bir yarasıdır.
Buna karşılık temizlik konusunda titizim. Yerde çürüyen yapraklar, dökülmüş meyveler, küflü saplar; hepsi mantar sporlarının ve zararlı yumurtalarının kış oteli. Bahçede sık görülen hastalıkların çoğu aslında geçen sonbahar temizlenmeyen artıkların içinde bekleyip ilkbaharda geri gelen şeyler. Bunları kompostuma değil, ayrı bir torbaya atıyorum.
Temizlik bittikten sonra en sevdiğim adım geliyor: malçlama. Kök bölgesine 5-8 santim kalınlığında bir örtü seriyorum.
Balkonda bitki yetiştirenler için durum toprağa ekim yapanlara göre daha zor, çünkü saksı toprağı her yönden soğuğa açık. Kökler orada adeta havada donuyor. Benim balkonda uyguladığım düzen şöyle:
Bir yıl sardunyayı olduğu gibi salona taşıdım ve iki hafta sonra evdeki tüm bitkilerde beyazsinek çıktı. O günden beri içeriye aldığım her saksıyı önce yaprak altlarından kontrol ediyorum, gövdeyi ılık suyla yıkıyorum ve ilk on günü diğer bitkilerden ayrı bir odada tutuyorum. Ayrıca içerideki kuru hava yüzünden bitkinin su ihtiyacı değişiyor; radyatör üstü kesinlikle yer değil.
Sonbahar bana bahçeciliğin aslında bir bek