İlk sebze denememi hâlâ hatırlıyorum: mutfak penceresinin önüne koyduğum plastik saksıya bir tutam maydanoz tohumu serpmiştim. Ne kadar toprak koyacağımı, ne sıklıkta sulayacağımı bilmiyordum; yarısı çürüdü, kalanı ipince uzayıp devrildi. Ama o ilk yeşil filizler çıktığında hissettiğim şeyi tarif etmek zor. O günden bugüne balkonda, sonra küçük bir arka bahçede epey şey öğrendim. Bir ev sebze bahçesi kurmak sandığınız kadar teknik bir iş değil; sadece birkaç temel kuralı bilmek ve ilk yıl fazla iddialı olmamak yeterli.
Sebze yetiştirmenin en belirleyici şartı güneş. Süs bitkilerinde gölgeyle idare edebilirsiniz ama meyve veren sebzeler (domates, biber, salatalık) günde en az 6 saat doğrudan güneş istiyor. Ben ilk yıl balkonun kuzeye bakan köşesine domates ektim; bitki büyüdü, çiçek açtı, tek bir meyve tutmadı. O yüzden ekim yapmadan önce bir gün boyunca balkonunuzu ya da bahçenizi gözlemleyin: güneş sabah mı vuruyor, öğleden sonra mı, kaç saat kalıyor? Güneş ve gölgenin bahçe düzenindeki rolünü anlamak, sonraki bütün kararlarınızı kolaylaştırıyor.
Alanınız kısıtlıysa hiç dert etmeyin. Balkonda saksı ve yetiştirme torbasıyla şaşırtıcı hasatlar alabilirsiniz. Yalnızca kap derinliğine dikkat edin:
Kapların altında mutlaka delik olsun. Fazla suyun akıp gitmesi, benim en pahalı öğrendiğim ders oldu; ilk iki biberimi delik açmadığım saksıda kök çürüklüğünden kaybettim.
Yeni başlayanların en sık hatası bahçeden ya da inşaat alanından kürekle alınan sıkışık toprağı saksıya doldurmak. O toprak sulandığında beton gibi oluyor, kökler nefes alamıyor. Ben şu karışımla iyi sonuç alıyorum: üçte bir torf ya da hazır saksı toprağı, üçte bir iyi yanmış organik gübre (solucan gübresi veya kompost), üçte bir perlit veya iri kum. Bu karışım hem su tutuyor hem havalanıyor. Toprak seçimi ve hazırlığı konusunda biraz zaman harcamak, sonradan gübreyle telafi etmeye çalışmaktan çok daha etkili.
Bahçede toprağa doğrudan ekiyorsanız, ekimden iki hafta önce toprağı bir kürek derinliğinde gevşetip üzerine 3–5 cm kompost serin. Sonrasında tırmıkla karıştırıp bırakın; yağmur ve mikroorganizmalar işi tamamlıyor.
İlk yıl beş çeşitten fazlasına girişmemenizi öneririm. Aşağıdaki tablo, ılıman iklimlerde işime yarayan kaba bir plan. Bulunduğunuz bölge daha soğuksa iki hafta geciktirin, daha ılıksa öne çekin.
| Sebze | Ekim/Dikim zamanı | Hasat | Zorluk |
|---|---|---|---|
| Marul, roka | Mart–Nisan ve Eylül | 30–45 gün | Çok kolay |
| Radika / turp | Mart–Mayıs, Eylül | 25–35 gün | Çok kolay |
| Yeşil soğan | Şubat–Nisan, Ekim | 60–80 gün | Kolay |
| Domates (fide) | Mayıs (don riski geçince) | Temmuz–Eylül | Orta |
| Biber (fide) | Mayıs | Temmuz–Eylül | Orta |
| Maydanoz | Mart–Eylül arası | 60–70 gün | Kolay (yavaş çimlenir) |
Domates ve biberi tohumdan başlatmak sabır ister; ilk yıl fideci ya da tohum satan bir yerden hazır fide almanız çok daha yüksek başarı şansı verir. Marul, roka, turp ve soğanı ise doğrudan tohumdan ekin, hem ucuz hem hızlı.
Sulama konusunda en çok tekrarladığım cümle şu: parmağınızı toprağa sokun. Üst 2–3 cm kurumuşsa ama altı hâlâ nemliyse bekleyin. Yazın saksıdaki domatesi neredeyse her gün, marulu iki günde bir suluyorum; bahçe toprağında bu aralık iki katına çıkabiliyor. Sabah erken sulamak en iyisi, akşam ıslak kalan yapraklar mantar hastalıklarına davetiye çıkarıyor. Bitkilerin su ihtiyacını okumayı öğrenmek, bence bahçecilikte en kıymetli beceri.
Gübreye gelince, ekim toprağınız zenginse ilk bir ay hiçbir şey vermeyin. Sonrasında yaprak sebzelere azot ağırlıklı, meyve verenlere potasyum ağırlıklı bir destek iyi geliyor. Ben iki haftada bir sulama suyuna sulandırılmış solucan gübresi ç