İlk domates fidelerimi öldürdüğüm yeri hâlâ hatırlıyorum: balkonun kuzeye bakan köşesi. Toprağı özenle hazırlamıştım, suyu aksatmıyordum, hatta gübre bile vermiştim. Yine de bitkiler uzayıp cılızlaştı, çiçek tuttu ama meyve bağlamadı. Sonradan anladım ki eksik olan tek şeydi: güneş. O günden beri yeni bir bitki almadan önce, onu koyacağım yeri ölçüyorum. Kulağa fazla titiz gelebilir ama işin sırrı burada. Bitki etiketinde "tam güneş" yazıyorsa, o yerin gerçekten tam güneş olup olmadığını bilmeniz gerekir. Bu yazıda kendi bahçemde ve balkonumda kullandığım, hiç para harcamadan yapabileceğiniz ışık ölçümü yöntemlerini baştan sona anlatacağım.
Bitki etiketlerinde ve tohum paketlerinde gördüğünüz o ifadelerin aslında oldukça net karşılıkları var. Ben bunları bir kâğıda yazıp balkon kapısının arkasına asmıştım, ilk yıl çok işime yaradı:
Buradaki kritik kelime "direkt". Aydınlık bir kuzey balkonu gözünüze parlak görünebilir, çünkü göz ışığa inanılmaz uyum sağlar. Ama bitki için önemli olan, güneşin doğrudan yaprağa vurduğu süredir. Bu yüzden "burası güzel aydınlık" hissine güvenmeyin; saat tutun.
Hiçbir alete ihtiyacınız yok. Yapmanız gereken tek şey, bir gün boyunca belirli aralıklarla bahçenize veya balkonunuza bakıp not almak. Ben şöyle yapıyorum:
Basit bir tablo tutmak işi çok kolaylaştırıyor. Benim geçen ilkbahar tuttuğum çizelge kabaca şöyleydi:
| Saat | Sol köşe | Korkuluk önü | Duvar dibi |
|---|---|---|---|
| 08:00 | Güneş | Güneş | Gölge |
| 10:00 | Güneş | Güneş | Gölge |
| 12:00 | Gölge | Güneş | Yarı |
| 14:00 | Gölge | Güneş | Güneş |
| 16:00 | Gölge | Yarı | Güneş |
| 18:00 | Gölge | Gölge | Yarı |
Bu tablodan çıkardığım sonuç şuydu: korkuluk önü yaklaşık 8-9 saat alıyor, yani tam güneş. Sol köşe sabahçı, 4 saat civarı. Duvar dibi ise öğleden sonra ısınıyor. Bu bilgi elimdeyken domatesi korkuluk önüne, marulu sol köşeye koydum ve o yıl ilk kez düzgün hasat aldım.
Bir gün boyunca evde olamıyorsanız iki pratik yol var. Birincisi gölge testi: elinizi ölçmek istediğiniz yerin 30 santim üzerinde tutup gölgesine bakın. Gölge keskin ve net kenarlıysa orada güçlü direkt ışık var. Gölge bulanık ve soluksa yarı gölgedesiniz. Hiç gölge oluşmuyorsa orası gölge alan. Bunu gün içinde üç kez yapmak bile size kaba bir fikir verir.
İkincisi, telefonunuzun pusula uygulaması. Balkonunuzun veya bahçe duvarınızın hangi yöne baktığını öğrenin, çünkü yön tek başına çok şey anlatır:
Işıkölçer uygulamalarına da bakabilirsiniz ama telefon sensörleri geniş açı ölçtüğü için sonuçlar oynak olabiliyor. Ben bunları sadece iki noktayı karşılaştırmak için kullanıyorum, mutlak değere güvenmiyorum.
Yaptığım en büyük hatalardan biri, kış ortasında yaptığım gözlemi yıl boyu geçerli saymaktı. Güneşin gökyüzündeki yüksekliği mevsimlere göre değişiyor; kışın alçak açı yüzünden karşı bina veya bahçe duvarı çok daha uzun gölge yapıyor. Yazın ise ağaçlar yapraklanınca sabah güneşli bir köşe tamamen kapanabiliyor.
Bu yüzden ışık ölçümünü yılda en az iki kez, tercihen ilkbahar başında ve yaz ortasında tekrarlamanızı öneririm. Yaprak dökmeyen bir çamın gölgesi sabit kalır ama bir asmanın, incirin veya komşunun sardunya perdesinin gölgesi haftalar içinde değişir. Bahçe tasarımında güneş ve gölge dengesini düşünürken bu mevsimsel oynamayı hesaba katmak, sabit saksı yerleşimi yapmaktan çok daha faydalı.